,,Stóra beygingarmálið”

Nafngiftin ,,stóra beygingarmálið” er auðvitað tómt grín og hálfkæringur, en málið sjálft er bæði merkilegt og skemmtilegt, alla vega ef maður hallar höfðinu rétt og pírir aðeins augun. Það snýr að höfundarrétti og skilmálum um endurbirtingu, og kemur öllum við sem er annt um opinn hugbúnað og aðgengi að gögnum.

Upphaf stóra beygingarmálsins var einhvern veginn þannig að aðstandendum Beygingarlýsingar íslensks nútímamáls þótti ástæða til að kanna betur hvernig ákveðin notkun gagnasafnsins var tilkomin. Hjalli bloggaði listavel um þetta, og ég hvet endilega alla sem hafa ekki lesið færsluna hans til að drífa í því. Sjálfur blandaðist ég svo í málið vegna þess að við Hjalli erum ágætis félagar, og Kristín ritstjóri Beygingarlýsingarinnar er mamma mín. Ég ætla að láta vera að rekja málavextina frekar, enda er hægt um vik að lesa um þá annars staðar, hjá Hjalla og mörgum öðrum:

• Salvör skrifaði skorinortan pistil og mælti fyrir opnun gagnasafna sem byggð hafa verið upp með almannafé, og fjölmargir gerðu athugasemdir
• Bjarni Rúnar fylgdi í kjölfarið og upp hófst mikil umræða um gagnasafn Landmælinga Íslands og Google Maps. (Já takk! Endilega! Og þynnkukókómjólk ef þú klikkar fljótlega á Google Maps-tengilinn.)
• Borgar tók svo undir og benti meðal annars á að honum stæði ekki til boða að lesa sér til um Íslenskar kröfur um upplýsingatækni nema hann reiddi af hendi 4.353 kr.

Mér finnst þetta innlegg Borgars alveg drepfyndið, og var Douglas Adams ekki einmitt að gera grín að svona hlutum í upphafsatriði Hitchhiker’s Guide, þegar hvort tveggja húsið og plánetan voru rifin enda höfðu eigendur ekki gert neinar athugasemdir við fyrirætlanirnar, sem þeim hafði reyndar ekki verið gert neitt sérstaklega auðvelt að nálgast? Sem er líka skemmtilegt í öðru samhengi, nefnilega að Bretar virðast vera að átta sig á aðgengisgríninu, eins og Hjalli, aftur, bloggaði skemmtilega um, og nokkru fyrr en beygingarmálið rúllaði af stað. Bretar virðast nefnilega hafa komist að þeirri niðurstöðu að opinber gögn séu verðmætari opin en lokuð. (Lokinber gögn betur opinber?)

En, nóg um alla þessa bloggara, og Douglas Adams sálugan, og aðra Breta lífs eða liðna. Sjálfur er ég auðvitað meira sammála sumum en öðrum, en það má liggja milli hluta. Það sem væri skemmtilegt að sjá er áframhaldandi umræða ásamt viðleitni til að finna farsæl málalok sem kæmu sem flestum að gagni. Bókstaflega allir sem ég hef rætt við eru nefnilega sammála um eitt lykilatriði:

Það væri öllum til heilla að fleiri gagnasöfn væru meira opin til aukinnar almennrar notkunar.

Það sem fólk er hins vegar ekki sammála um er a.m.k. eftirfarandi…

• viðhorf til höfundarréttar
• skilningur fyrir þeim takmörkunum sem eigendur, ritstjórar og dreifingaraðilar gagnasafna standa frammi fyrir
• skilningur fyrir þeirri getu og gáfum sem liðið hinum megin girðingar býr yfir og getur miðlað
• viljinn til að vinna með öðrum þrátt fyrir að öll dýrin í skóginum séu ekki alveg bestu vinir sérhvert augnablik
• og svo að lokum, síðast en ekki síst, hvort eigi nú að setjast niður og finna málamiðlun sem, eins og gjarnan gildir um málamiðlanir, engum líki alveg fullkomlega við, alla vega til að byrja með.

Eða er kannski bara betra að halda áfram að streitast hver í sínu horni? Er kannski ekki nóg að opna fleiri söfn meira heldur dugi ekkert minna en að opna öll söfn að fullu, strax? En, það er varla raunsætt?

Ég þarf eiginlega aðeins að draga andann eftir þennan lista, ef allt þetta leysist farsællega þá er klárlega ráð að senda fólkið næst rakleiðis til Gaza til að fá Ísraelsmenn og Palestínubúa til að hætta að rífast.

En, en, en, ætli það sé nú samt einhver leið til að finna málamiðlun?

Höfundarréttur er flókið mál, og kannski á bara að afnema hann með öllu, og kannski á að gefa einhverjum einkaleyfi á að setja annan fótinn fram fyrir hinn, og kannski getur einhver tekið sér munninn fyrir neðan nefið sem skrásett vörumerki og rukkað okkur hin fyrir leyfi til að ganga um án poka á hausnum. Kannski ekki. En, hvað opnun gagnasafna varðar vill það gleymast að bak við langflest stór, vönduð gagnasöfn liggur áralöng vinna, og gagnasöfn sem byggja á fullkominni samhæfingu eru síður til þess fallin að myndast í frjálsri hópvinnu. Þeir einstaklingar, smáu hópar og stofnanir sem hafa lagt í uppbyggingu gagnasafna eru ekki líklegir til að taka greiðlega undir hugmyndir um að ,,opna þetta bara allt saman” heldur þarf eitthvað örlítið snjallara til – það þarf að sýna að kostir höfundarréttarins séu ekkert merkilegir, heldur sé opið umhverfi enn þá betra. Kannski getur hann hjálpað til?

Þá er ótalið að höfundarrétturinn er oft afar flókinn og það takmarkar möguleika umsjónaraðila til að bæta aðgengið. Stór gagnasöfn samanstanda oft af einstökum hlutum undir mismunandi höfundarrétti, og þessu geta ritstjórar eða varðveisluaðilar hugsanlega lítið hróflað við. Þau gagnasöfn sem hafa ,,skítugan” höfundarrétt af þessu tagi eru sérstaklega erfið meðferðar – og reyndar er þetta eitt af því sem flækir ,,stóra beygingarmálið.” Hugsanlega er best að láta gagnasöfn af þessu tagi einfaldlega liggja á milli hluta því flækjustigið er slíkt að fyrstu skrefin verður auðveldara að taka annars staðar.

En, þó höfundarréttur sé flókinn er einfalt að gera sér grein fyrir hversu mikið allir aðilar gætu í raun og veru hjálpað hverjir öðrum. Getur einhver bent mér á stórt, vel þekkt, opið gagnasafn sem býr ekki yfir framúrskarandi vefsetri þar sem fólk getur nálgast safnið og kynnt sér? Og, getur einhver bent mér á íslenska rannsóknarstofnun sem ekki sveltur heilu hungri að þessu leyti? Gæti verið að möguleiki væri til farsællar samvinnu? Hvað myndi eiginlega gerast ef talsmenn opins hugbúnaðar lýstu sig reiðubúna til að aðstoða við umsjón þeirra gagnasafna sem hafa hreinan höfundarrétt og fullur vilji er til að opna?

Getur verið að stærsti þröskuldurinn sé bara viljinn til að setjast niður, ræða málin, og sætta sig við að allir aðilar hljóti að hafa eitthvað til síns máls? Er ekki mögulegt að hægt væri að skapa eitthvað frábært, ef lagt er af stað með þetta að leiðarljósi?